İş Hukukunda Zorunlu Arabuluculuk (Dava Şartı): Kapsam, Süreler ve Süreç Rehberi (2026)
İş hukukunda zorunlu (dava şartı) arabuluculuk şu anlama gelir: kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda, önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir (7036 s.K. m.3). En az bilinen iki kural: iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlara ilişkin tespit, itiraz ve rücu davaları bu zorunluluğun dışındadır ve işe iade için arabulucuya başvuru süresi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren yalnızca bir aydır; bu süre hak düşürücüdür. Geçerli mazeret olmadan ilk toplantıya katılmayan taraf, davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderinin tamamından sorumlu tutulur.
Zorunlu Arabuluculuk Nedir?
Arabuluculuk, tarafların bir uyuşmazlığı, tarafsız ve uzman bir arabulucunun yönetiminde müzakereyle çözmesidir. 01.01.2018’den bu yana iş uyuşmazlıklarının önemli bölümünde bu yol dava şartıdır: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 uyarınca kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması zorunludur. Başvurmak zorunludur; anlaşmak zorunlu değildir. Genel usul rejimi 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ile tamamlanır.
Hangi Davalar Kapsamda?
| Talep | Arabuluculuk Dava Şartı mı? |
|---|---|
| Kıdem, ihbar, kötüniyet tazminatı | Evet |
| Fazla mesai, UBGT, yıllık izin, ücret alacağı | Evet |
| İşe iade talebi | Evet |
| TİS’ten doğan fark alacaklar (ikramiye, zam farkı) | Evet |
| İşverenin cezai şart ve eğitim gideri talebi | Evet |
| İş kazası ve meslek hastalığı tazminatları, tespit, itiraz, rücu | Hayır |
| Hizmet tespiti davası | Hayır |
Kapsamdaki kalemlerin hesap esasları için kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai ücreti ve yıllık izin ücreti rehberlerimize; TİS kaynaklı alacaklar için toplu iş sözleşmesi uyuşmazlıkları yazımıza bakınız. Gazeteciler (5953) ve gemi adamları (854) da kapsamdadır.
Kapsam Dışı Davalar
İstisna 1: İş kazası ve meslek hastalığı
Tazminat, tespit, itiraz ve rücu davaları
İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 m.3/3). Bu davalar doğrudan açılır; ayrıntı için iş kazası maddi tazminat davası ve iş kazası manevi tazminat yazılarımıza bakınız.
İstisna 2: Hizmet tespiti
Kamu düzeni ve SGK boyutu
Sigortalı hizmetlerin tespiti talepleri kamu düzenine ilişkindir ve SGK’nın hak alanını etkilediğinden arabuluculuğa elverişli değildir; doğrudan dava açılır. Ayrıntı için hizmet tespiti davası rehberimizi inceleyiniz. Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında ayrıca dava öncesi SGK’ya başvuru şartı vardır (7036 m.4).
İstisna 3: Toplu çıkar uyuşmazlıkları
Resmi arabulucu ayrı bir kurumdur
Yeni TİS şartlarının belirlenmesine ilişkin toplu çıkar uyuşmazlıklarındaki resmi arabuluculuk (6356 m.50), dava şartı arabuluculuktan farklı bir kurumdur ve grev sürecinin ön aşamasıdır; bkz. grev ve lokavt ile toplu iş hukuku.
Avukata Sor
Arabuluculuk ve İşçilik Alacakları ve benzeri uyuşmazlıklarda durumunuzu bir avukatla değerlendirin; her dosya kendi delil durumuna göre incelenir.
İşe İadede 1 Aylık Süre
İş güvencesi kapsamındaki işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır (4857 m.20). Süre hak düşürücüdür. Anlaşmama halinde son tutanak tarihinden itibaren iki hafta içinde dava açılır. Arabuluculukta işe başlatma konusunda anlaşılırsa; işe başlatma tarihi, ücret ve diğer hakların parasal miktarı ile işe başlatılmama halinde ödenecek tazminatın tutanakta açıkça yazılması zorunludur; aksi halde anlaşma sağlanamamış sayılır. İşe iade koşullarının tamamı için işe iade davası yazımıza bakınız.
Başvuru ve Süreç Adım Adım
Başvuru; karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin görüldüğü yerdeki arabuluculuk bürosuna, büro yoksa sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne yapılır. Arabulucu, taraflar listeden birlikte seçmezse büro tarafından görevlendirilir. Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; zorunlu hallerde bu süre en fazla bir hafta uzatılabilir. Süreç boyunca zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez. Taraflar toplantılara bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılabilir; işverenler yazılı belgeyle yetkilendirilmiş çalışanlarıyla da temsil edilebilir.
Anlaşma ve Anlaşmama Tutanağının Sonuçları
Anlaşma halinde; taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır ve üzerinde anlaşılan hususlarda yeniden dava açılamaz. Bu nedenle imza öncesinde tüm alacak kalemlerinin doğru hesaplatılması belirleyicidir; eksik hesapla imzalanan tutanak, bakiye hakların kaybı anlamına gelebilir. Anlaşmama halinde son tutanağın aslı veya onaylı örneği dava dilekçesine eklenerek iş mahkemesinde dava açılır; tutanak eklenmezse mahkeme bir haftalık kesin süre verir, eksiklik giderilmezse dava usulden reddedilir.
Emsal Kurallar ve Yaptırımlar
7036 m.3/12
Katılmamanın ağır bedeli
Geçerli mazeret olmadan ilk toplantıya katılmayan taraf, davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekalet ücretine hükmedilmez. Her iki taraf da katılmazsa giderler taraflar üzerinde bırakılır.
7036 m.3/2
Usulden ret
Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir; ret kararı taraflara resen tebliğ edilir. Kesinleşen ret sonrasında iki hafta içinde arabulucuya başvurulabilir.
Asıl İşveren – Alt İşveren
Birlikte başvuru gereği
İşe iade taleplerinde asıl işveren – alt işveren ilişkisinin varlığı halinde arabuluculuk sürecinin her iki işverenin de katılımıyla ve iradelerinin birbirine uygun olmasıyla yürütülmesi gerekir; muvazaa tartışması olan dosyalarda taraf teşkili kritik önemdedir, bkz. alt işveren ve muvazaa.
Arabuluculuk ve İşçilik Alacakları ve Avukat Desteği
Arabuluculuk sürecinin stratejik yönetimi, anlaşma tutanağının denetimi ve sonrasındaki dava süreci için dosyanızı değerlendiriyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Arabulucuya başvurmadan iş davası açarsam ne olur?
Dava şartı yokluğundan dava usulden reddedilir (HMK m.115). Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade taleplerinde arabuluculuk son tutanağının aslı veya onaylı örneği dava dilekçesine eklenmek zorundadır. Usulden ret, özellikle işe iadedeki bir aylık hak düşürücü süre yönünden telafisi güç hak kayıplarına yol açabilir.
Hangi iş davalarında arabuluculuk zorunlu değildir?
İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 m.3/3). Ayrıca hizmet tespiti davaları kamu düzenine ilişkin olduğundan arabuluculuğa elverişli değildir; SGK’nın taraf olduğu bu uyuşmazlıklar doğrudan dava yoluyla görülür.
İşe iade için arabulucuya ne zaman başvurmalıyım?
Fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde başvurmalısınız (4857 m.20). Bu süre hak düşürücüdür; kaçırılırsa işe iade hakkı ortadan kalkar. Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir.
Arabuluculuk toplantısına katılmazsam ne kaybederim?
Geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir ve bu taraf, davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderinin tamamından sorumlu tutulur; ayrıca lehine vekalet ücretine hükmedilmez (7036 m.3/12). İki taraf da katılmazsa yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır. Bu yaptırım, sürece katılımı fiilen zorunlu kılar.
Arabuluculukta anlaşırsak bu anlaşma bağlayıcı mı?
Evet. Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır ve doğrudan icra takibine konu edilebilir. Üzerinde anlaşılan hususlar hakkında sonradan dava açılamaz. Bu nedenle tutanak imzalanmadan önce alacak kalemlerinin (kıdem, ihbar, fazla mesai, yıllık izin) eksiksiz hesaplatılması kritik önemdedir.
