Toplu İş Hukuku Nedir? TİS, Grev, Lokavt, Sendika ve Uyuşmazlık Rehberi (2026)
Toplu iş hukuku; işçi ve işveren kuruluşlarının örgütlenmesini, sendika üyeliğini, toplu iş sözleşmesinin (TİS) yapılmasını, grev ve lokavt süreçlerini düzenleyen hukuk dalıdır ve temel kaynağı 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunudur. En kritik kural şudur: bir sendikanın TİS yapabilmesi için kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birini üye kaydetmesi ve başvuru tarihinde işyerindeki işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının üyesi olması gerekir; bu koşullar Bakanlıkça verilen yetki belgesiyle tespit edilir. Yetki tespitine itiraz altı iş günü içinde yapılır ve itiraz, karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur.
Toplu İş Hukuku Nedir? Kapsamı
Toplu iş hukuku, iş ilişkilerini tek tek işçi ve işveren düzeyinde değil; sendikalar, konfederasyonlar ve işveren kuruluşları düzeyinde düzenleyen hukuk dalıdır. Anayasanın 51-54. maddelerinde güvence altına alınan sendika kurma, toplu iş sözleşmesi ve grev hakları, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile somutlaştırılmıştır. Bu ana yazı; kolektif sürecin dört ayağını (sendika üyeliği, yetki, TİS, grev-lokavt) bir avukat gözüyle haritalandırır ve her ayağın ayrıntısını ilgili rehberlere bağlar.
Bireysel İş Hukukundan Farkı
| Konu | Bireysel İş Hukuku | Toplu İş Hukuku |
|---|---|---|
| Taraflar | İşçi – işveren | Sendika – işveren/işveren sendikası |
| Temel kaynak | 4857 s.K., TBK | 6356 s.K., TİS hükümleri |
| Uyuşmazlık türü | Hak uyuşmazlığı (alacak, fesih) | Hak + çıkar uyuşmazlığı (yeni TİS şartları) |
| Çözüm yolu | Dava şartı arabuluculuk + iş mahkemesi | Resmi arabulucu, grev/lokavt, YHK, özel hakem |
Bireysel iş ilişkisinin kuruluşu için iş sözleşmesi ve iş ilişkisinin kurulması ana yazımıza bakınız. TİS’te yer alan parasal hakların (ikramiye, sosyal yardım) ödenmemesi bireysel alacak davasına konu olur; bkz. ödenmeyen ücret alacağı ve yan hak alacağı.
Sendika Özgürlüğü ve Üyelik
Onbeş yaşını dolduran ve işçi sayılan herkes sendikaya üye olabilir; üyelik ve istifa e-Devlet üzerinden gerçekleşir. İşçiler sendikaya üye olmaları veya olmamaları nedeniyle işten çıkarılamaz ve farklı işleme tabi tutulamaz. Üyelik, çekilme, çıkarılma ve işkolu tespiti süreçlerinin ayrıntısı sendika üyeliği ve yetki tespiti yazımızdadır.
Avukata Sor
Toplu İş Hukuku Uyuşmazlıkları ve benzeri uyuşmazlıklarda durumunuzu bir avukatla değerlendirin; her dosya kendi delil durumuna göre incelenir.
Toplu İş Sözleşmesi Süreci
Süreç beş aşamada ilerler: yetki tespiti başvurusu, yetki belgesi, toplu görüşme çağrısı, görüşme ve imza. Yetki tespitine itiraz altı iş günü içinde mahkemeye yapılır ve karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur (6356 m.43). TİS’in yapılması, yorumu, ücret zammı dönemleri ve yararlanma koşullarına ilişkin tüm ayrıntılar toplu iş sözleşmesi uyuşmazlıkları rehberimizde incelenmiştir.
Toplu İş Uyuşmazlıkları ve Arabuluculuk
Toplu çıkar uyuşmazlıklarında 6356 m.50 uyarınca resmi listeden arabulucu görevlendirilir; bu, bireysel işçilik alacaklarındaki dava şartı arabuluculuktan farklı bir kurumdur. Buna karşılık TİS’e dayanan işçi veya işveren alacak ve tazminat davalarında 7036 sayılı Kanun m.3 kapsamındaki dava şartı arabuluculuk uygulanır; iki kurumun karşılaştırması için iş hukukunda zorunlu arabuluculuk yazımıza bakınız.
Grev ve Lokavt
Kanuni grev kararı yalnızca işçi sendikası tarafından ve 6356 m.60’taki usule uygun alınabilir; işçilerin kendi aralarında anlaşarak işi bırakması kanun dışı grevdir ve işverene haklı fesih imkanı verir. Grev oylaması, grev yasakları, erteleme ve Yüksek Hakem Kurulu süreci dahil tüm ayrıntılar grev ve lokavt yazımızdadır.
Sendikal Güvenceler
6356 m.25
Sendikal tazminat
İşçilerin işe alınmaları, çalıştırılmaları veya işten çıkarılmalarında sendikal nedenlerle ayrım yapılamaz; aykırılık halinde işçinin en az bir yıllık ücreti tutarında sendikal tazminata hükmedilir. Ayrıntı için sendikal tazminat yazımıza bakınız.
6356 m.24
İşyeri sendika temsilcisi güvencesi
İşveren, temsilcinin iş sözleşmesini haklı neden olmadıkça ve nedenini yazılı olarak açık ve kesin biçimde belirtmedikçe feshedemez; aykırılıkta temsilcinin ücreti ve diğer hakları işlemeye devam eder.
6356 m.23
Yönetici güvencesi
Sendika yöneticiliği nedeniyle iş sözleşmesini askıya alan veya fesheden yöneticinin işe dönüş ve tazminat hakları özel olarak korunur.
Sendikal nedenle toplu fesihler ayrıca toplu işten çıkarma uyuşmazlıkları ve işe iade davası boyutuyla incelenmelidir.
Emsal Kararlar
AYM, 22.10.2014, 2013/1 E., 2014/161 K.
Grev usulünde iptal
Anayasa Mahkemesi, 6356 m.60/6’daki düzenlemeyi iptal ederek grev hakkının kullanımındaki usul sınırlamalarını daraltmıştır; grev hakkı anayasal bir haktır ve sınırlamaları dar yorumlanır.
6356 m.43/5
Yetki itirazının durdurucu etkisi
Yetki tespitine yapılan itiraz, karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur; bu süreçte imzalanan TİS geçersizdir. İtiraz süresi altı iş günüdür ve hak düşürücüdür.
6356 m.39
Dayanışma aidatıyla yararlanma
TİS’in imzası sırasında taraf sendikaya üye olmayanlar, dayanışma aidatı ödeyerek sözleşmeden yararlanabilir; bunun için sendikanın onayı aranmaz ve talep tarihinden itibaren geçerlidir.
Bu yazıda atıf yapılan kanunun güncel ve resmi metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşabilirsiniz.
Toplu İş Hukuku Uyuşmazlıkları ve Avukat Desteği
Yetki tespitine itiraz, TİS uyuşmazlıkları, grev sürecinin yönetimi ve sendikal tazminat davaları için dosyanızı değerlendiriyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Toplu iş hukuku hangi konuları kapsar?
Toplu iş hukuku; sendikaların kuruluşu ve işleyişi, sendika üyeliğinin kazanılması ve kaybı, işkolu ve yetki tespiti, toplu iş sözleşmesinin yapılması, uygulanması ve yorumu, toplu iş uyuşmazlıklarının çözümü (arabuluculuk, Yüksek Hakem Kurulu, özel hakem) ile grev ve lokavt süreçlerini kapsar. Temel kaynağı 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunudur.
Bir sendika hangi şartlarda toplu iş sözleşmesi yapabilir?
Sendikanın kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birini üye kaydetmiş olması ve yetki başvurusu tarihinde işyerinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletme sözleşmesi söz konusuysa işletmedeki işçilerin en az yüzde kırkının üyesi olması gerekir (6356 m.41). Bu koşulları taşıyan sendikaya Bakanlıkça yetki belgesi verilir; itiraz süreci tamamlanmadan TİS imzalanamaz.
Toplu görüşmede anlaşma olmazsa ne olur?
Toplu görüşme süresi içinde anlaşma sağlanamazsa taraflardan biri uyuşmazlığı altı iş günü içinde görevli makama bildirir; aksi halde sendikanın yetkisi düşer. Görevli makam resmi listeden bir arabulucu görevlendirir. Arabuluculuk da sonuçsuz kalırsa işçi sendikası kanuni grev kararı alabilir; grev yasağı olan işlerde ise uyuşmazlık Yüksek Hakem Kuruluna gider ve YHK kararı kesin olup TİS hükmündedir.
Sendikaya üye olduğum için işten çıkarıldım, ne yapabilirim?
Sendika üyeliği veya sendikal faaliyet nedeniyle fesih halinde işçi, işe iade davası açabileceği gibi, işe iade davası açmasa dahi sendikal tazminat talep edebilir. Sendikal tazminat, işçinin en az bir yıllık ücreti tutarındadır (6356 m.25). Sendikal nedenin varlığı halinde bu tazminata işe başlatılıp başlatılmamadan bağımsız olarak hükmedilir.
Toplu iş sözleşmesinden kimler yararlanır?
Kural olarak TİS’ten, imza tarihinde taraf sendikaya üye olanlar imza tarihinden, sonradan üye olanlar üyeliklerinin sendikaca işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır. Üye olmayan işçiler ise taraf sendikaya dayanışma aidatı ödeyerek TİS’ten yararlanabilir; bunun için sendikanın onayı aranmaz.
