Mal veya Hizmet Satımından Kaçınma Suçu: Cezası, Unsurları ve Yargıtay Kararları (TCK 240)
Mal veya hizmet satımından kaçınma suçu, belli bir mal veya hizmeti satmaktan kaçınarak kamu için acil bir ihtiyacın ortaya çıkmasına neden olma ile oluşur ve TCK madde 240’ta düzenlenir. Ceza, 7413 sayılı Kanun ile 2022’de artırılmış olup 1 yıldan 3 yıla kadar hapistir. Bu suç, stokçuluk ve piyasa manipülasyonu ile mücadele amacıyla düzenlenmiştir. Her satıştan kaçınma suç değildir; suçun oluşması için satıştan kaçınma sonucunda kamu için acil bir ihtiyacın ortaya çıkması gerekir. Bu, objektif cezalandırılabilme şartıdır. Stok bitmesi, teknik arıza veya tedarik zinciri sorunu gibi haklı nedenler suç oluşturmaz. Fail herkes olabilir; özgü suç değildir. Suç yalnızca kasten işlenebilir; fail satıştan kaçınma iradesini bilerek ve isteyerek gerçekleştirmelidir. Şikayete tabi değildir, resen soruşturulur. Uzlaşma uygulanmaz. Görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Tüzel kişi faaliyeti çerçevesinde işlenirse tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirleri de uygulanır.
Mal veya Hizmet Satımından Kaçınma Nedir?
Bir akaryakıt istasyonunun kriz döneminde yakıt satışını durdurup fiyat artışı beklemesi. Bir ilaç deposunun piyasaya ilaç arz etmeyi durdurarak suni kıtlık yaratması. Bir ekmek fırınının üretimini durdurarak bölgede ekmek bulunmasını imkansız hale getirmesi. Tüm bu eylemler, temel mal ve hizmetlerin kamuya ulaşmasını keyfi biçimde engelleyen ve toplumsal düzeni bozan davranışlardır.
Mal veya hizmet satımından kaçınma suçu, failin belli bir mal veya hizmeti satmaktan kaçınması ve bu kaçınma sonucunda kamu için acil bir ihtiyacın ortaya çıkmasıyla oluşur. Kanun bu suçu “Ekonomi, Sanayi ve Ticarete İlişkin Suçlar” bölümünde düzenler. Korunan hukuki değer, ekonomik düzenin dürüstlük kuralları içinde işlemesi, toplumun temel ihtiyaçlarına kesintisiz erişim hakkı ve piyasa güvenidir. Suç, özellikle kriz, afet veya olağanüstü hal dönemlerinde temel mal ve hizmetlerin keyfi biçimde piyasadan çekilmesini önlemeyi amaçlar.

Yasal Dayanak ve Suçun Unsurları
Yasal Dayanak ve Suçun Unsurları
Suç, TCK 240. maddede düzenlenmiştir. Suçun oluşması için üç unsurun bir arada bulunması gerekir.
| Unsur | Açıklama |
|---|---|
| Belli bir mal veya hizmeti satmaktan kaçınma | Failin, satışa sunabileceği bir mal veya hizmeti haklı bir neden olmaksızın satmayı reddetmesi veya piyasadan çekmesi |
| Kamu için acil bir ihtiyacın ortaya çıkması | Satıştan kaçınma sonucunda toplumun veya belli bir kesiminin temel ihtiyaçlarını karşılayamaz hale gelmesi. Bu, objektif cezalandırılabilme şartıdır. |
| Kast | Fail, satıştan kaçınma iradesini bilerek ve isteyerek gerçekleştirmelidir. Taksirle işlenemez. |
Kanunun güncel tam metnini mevzuat.gov.tr üzerindeki 5237 sayılı TCK kaynağından inceleyebilirsiniz.
Cezası ve 7413 Sayılı Kanun Değişikliği
2022 yılında yapılan değişiklik, stokçulukla mücadele amacıyla cezayı önemli ölçüde artırmıştır.
| Dönem | Ceza |
|---|---|
| 01.06.2005 – 28.06.2022 (eski hal) | 6 aydan 2 yıla kadar hapis |
| 28.06.2022 sonrası (7413 sayılı Kanun ile güncel hal) | 1 yıldan 3 yıla kadar hapis |
Ceza artırımının gerekçesi, mal veya hizmet satımından kaçınma suçuyla etkin mücadele edilebilmesi ve stokçuluk faaliyetlerinin önlenebilmesidir. Güncel ceza aralığında, hapis cezası 1 yıl olarak belirlenirse adli para cezasına çevrilebilir; 2 yıl ve altında ise HAGB ve erteleme mümkündür. Suç bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenirse TCK 242 uyarınca tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirleri ayrıca uygulanır.
Ankara Ceza Avukatı Desteği
Kamu için acil ihtiyacın gerçekten doğup doğmadığı, satıştan kaçınmanın haklı bir nedene dayanıp dayanmadığı ve kastın varlığı sonucu tümüyle değiştirir. Hem mağdur hem şüpheli için doğru hukuki temsil kritiktir.
Kamu İçin Acil İhtiyaç: Objektif Cezalandırılabilme Şartı
Satıştan kaçınmanın suç oluşturması için, bu kaçınma sonucunda kamu için acil bir ihtiyacın ortaya çıkması zorunludur. Bu, suçun objektif cezalandırılabilme şartıdır; gerçekleşmezse fail cezalandırılamaz.
| Suç Oluşur | Suç Oluşmaz |
|---|---|
| Akaryakıt satışını durdurup bölgede yakıt kıtlığına neden olma | Stok bitmesi nedeniyle satış yapamama |
| Temel ihtiyaç maddesi üretimini durdurarak kıtlık yaratma | Teknik arıza veya tedarik zinciri sorunu |
| Sağlık hizmetini aksatarak hastaların tedavi edilememesine yol açma | Kişisel ticari anlaşmazlık nedeniyle bir kişiye satış yapmama |
| Toplu taşıma hizmetini keyfi olarak durdurma | Resmi tatil veya bakım nedeniyle hizmet kesintisi |
Yargıtay, “kamu için acil ihtiyaç” kavramını dar yorumlamaktadır. Kişisel anlaşmazlıklar, ödeme güçlüğü veya bireysel ticari tercihler bu suçun kapsamına girmez. Satıştan kaçınmanın toplumsal düzeyde bir mağduriyet yaratması, ekonomik hayat üzerinde yaygın ve somut bir etki doğurması aranır.
Kamuya Gerekli Şeylerin Yokluğuna Neden Olma ile Farkı
TCK 240 ile TCK 238’deki kamuya gerekli şeylerin yokluğuna neden olma suçu birbirine benzer ancak farklıdır.
| Ölçüt | TCK 240 – Satımdan Kaçınma | TCK 238 – Yokluğuna Neden Olma |
|---|---|---|
| Eylem | Belli bir mal/hizmeti satmaktan kaçınma | Taahhüt edilen işi yerine getirmeyerek kamu hizmeti için zorunlu eşya/besinin ortadan kalkmasına neden olma |
| Fail | Herkes (özgü suç değil) | Taahhüt altına giren kişi |
| Koşul | Kamu için acil ihtiyacın ortaya çıkması | Zorunlu eşya/besinin ortadan kalkması veya önemli ölçüde azalması |
Tüzel Kişi Sorumluluğu ve İçtima
Suçun bir tüzel kişinin (şirket, kooperatif vb.) faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde TCK 242 uyarınca tüzel kişi hakkında tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirleri uygulanır. Bu tedbirler arasında faaliyet izninin iptali ve müsadere yer alır. Suç, fiyat artışı beklentisiyle mal stoklama gibi başka eylemlerle birlikte işlendiğinde, ilgili idari düzenlemelere (6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, Ticaret Bakanlığı denetimleri) göre de ayrıca idari yaptırım uygulanabilir. Sahtecilik veya görevi kötüye kullanma ile birlikte işlenmesi halinde gerçek içtima kuralları geçerlidir.

Emsal Yargıtay Kararları
Emsal Yargıtay Kararları
Aşağıdaki emsal kararlar, suçun uygulamadaki sınırlarını somut biçimde göstermektedir.
Soyut değerlendirme ile mahkumiyet kurulamaz
Sanığın belli bir malı satmaktan kaçındığı iddia edilen olayda Yargıtay; yalnızca satıştan kaçınma fiilinin yeterli olmadığını, bu kaçınma sonucunda kamu için acil bir ihtiyacın somut olarak ortaya çıkıp çıkmadığının araştırılması gerektiğini, soyut değerlendirmeyle mahkumiyet kurulmasının hukuka aykırı olduğunu belirterek hükmü bozmuştur.
Bireysel ticari uyuşmazlık bu suçu oluşturmaz
Sanığın belirli bir müşteriye satış yapmaktan kaçındığı olayda Yargıtay; satıştan kaçınmanın kişisel bir ticari anlaşmazlıktan kaynaklandığını, bu durumun kamu için acil bir ihtiyacın doğmasına neden olmadığını, TCK 240’taki suçun toplumsal düzeyde bir mağduriyet aradığını belirterek beraat kararını onamıştır.
Kamu görevlisinin hizmet kesintisi farklı suç oluşturabilir
Elektrik dağıtım şirketinde görevli sanığın, usulsüz olarak elektriğini kestiği aboneden yeniden bağlantı için trafo almasını ve proje parası istemesi olayında Yargıtay; eylemin TCK 240’taki mal veya hizmet satımından kaçınma kapsamında mı yoksa görevi kötüye kullanma veya irtikap kapsamında mı olduğunun ayrıştırılması gerektiğini, suç vasfının doğru tespitinin zorunlu olduğunu belirtmiştir.
Görev alanına girmeyen fiillerden sorumluluk doğmaz
Yargıtay; sanığın görev alanına girmeyen fiilleri dolayısıyla TCK 240. maddesindeki suçun unsurlarının oluşmayacağını, suç tipinin yalnızca belli bir mal veya hizmeti satmaktan kaçınma fiiliyle sınırlı olduğunu ve bu fiilin kamu için acil bir ihtiyacın doğmasına yol açması gerektiğini, kanunilik ilkesi gereğince genişletici yorum yapılamayacağını belirtmiştir.
7413 sayılı Kanun ile değişen ceza aralığında lehe kanun uygulanır
Mal veya hizmet satımından kaçınma suçundan yargılanan sanık hakkında Yargıtay; 7413 sayılı Kanun ile cezanın artırılmasının (6 ay-2 yıl yerine 1-3 yıl) sanık aleyhine olduğunu, suç tarihine göre lehe kanunun belirlenmesi gerektiğini, dava zamanaşımı süresinin de buna göre hesaplanacağını belirterek mahkemenin bu değerlendirmeyi yapması gerektiğine hükmetmiştir.
Şikayet, Yargılama ve Savunma
Mal veya hizmet satımından kaçınma suçu şikayete tabi değildir; savcılık resen soruşturma başlatır. Şikayetten vazgeçme davayı düşürmez. Uzlaşma kapsamında değildir. Görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Basit yargılama usulü uygulanabilir. Dava zamanaşımı 8 yıldır.
Uygulamada en kritik savunma noktaları: (i) kamu için acil ihtiyacın somut olarak doğup doğmadığının tespiti – bu, objektif cezalandırılabilme şartıdır ve gerçekleşmezse fail cezalandırılamaz; (ii) satıştan kaçınmanın haklı bir nedene (stok bitmesi, teknik arıza, tedarik zinciri sorunu, mücbir sebep) dayanıp dayanmadığı; (iii) fiilin toplumsal düzeyde bir mağduriyet yaratıp yaratmadığı – kişisel anlaşmazlıklar kapsam dışıdır; (iv) 7413 sayılı Kanun ile değişen ceza aralığında lehe kanun değerlendirmesi. Ayrıca Ticaret Bakanlığı, Rekabet Kurumu ve tüketici hakları kapsamında idari yaptırımlar da ayrıca uygulanabilir; cezai sorumluluk bunlardan bağımsızdır.
Avukat’a Sor
Kamu ihtiyacının varlığı, haklı neden savunması, lehe kanun değerlendirmesi ve tüzel kişi sorumluluğu bu davalarda sonucu belirler. Durumunuzu bir ceza avukatıyla değerlendirin.
Sık Sorulan Sorular
Mal veya hizmet satımından kaçınma suçunun cezası kaç yıl?
7413 sayılı Kanun ile 2022’de artırılan güncel ceza 1 yıldan 3 yıla kadar hapistir. Alt sınırdan hükmedilirse adli para cezasına çevrilebilir; 2 yıl ve altında HAGB ve erteleme mümkündür. Tüzel kişi faaliyeti çerçevesinde işlenirse ayrıca güvenlik tedbirleri uygulanır.
Mal satmamak her durumda suç mudur?
Hayır. Satıştan kaçınmanın suç oluşturması için, bu kaçınma sonucunda kamu için acil bir ihtiyacın ortaya çıkması gerekir. Stok bitmesi, teknik arıza, tedarik zinciri sorunu veya kişisel ticari anlaşmazlık gibi nedenlerle satış yapılamaması suç oluşturmaz.
Stokçuluk bu suç kapsamında mı?
Stokçuluk, yani mal biriktirip piyasaya arz etmeyerek fiyat artışı bekleme, satıştan kaçınma niteliğindedir ve kamu için acil ihtiyaç doğuruyorsa bu suçu oluşturabilir. 7413 sayılı Kanun ile cezanın artırılmasının gerekçesi de stokçulukla etkin mücadele amacıdır.
Bu suç şikayete tabi mi?
Hayır. Savcılık resen soruşturma başlatır; tüketicilerin şikayetçi olup olmaması soruşturmayı engellemez. Uzlaşma kapsamında değildir. Görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir.
Şirket olarak bu suçtan sorumlu tutulabilir miyiz?
Tüzel kişi doğrudan ceza almaz; cezai sorumluluk gerçek kişi yöneticilere aittir. Ancak suç bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenirse TCK 242 uyarınca tüzel kişi hakkında faaliyet izninin iptali ve müsadere gibi güvenlik tedbirleri uygulanabilir.