Tat İşaretlerinin Marka Olarak Tescil Edilebilmesi Mümkün Mü?

Tat Duyusu Nedir?

• Tat duyusu, lezzet algısından kısmen sorumlu olan duyu sistemidir. Tat, ağızdaki bir maddenin, çoğunlukla dil’de olmak üzere ağız boşluğundaki tat tomurcuklarında bulunan tat reseptör hücreleriyle kimyasal olarak reaksiyona girmesiyle uyarılan algıdır. İnsan ağzındaki tat reseptörleri beş (5) adet tat şeklini algılar. Bunlar: tatlılık, ekşilik, acılık, tuzluluk ve lezzet (umami ya da tuzlu olarak bilinir).

Marka Nedir?

• Marka; bir veya bir grup kişinin mallarını ya da hizmetlerini saptamaya yarayan, diğer kişilerin mal ve hizmetlerinden ayırt edilmesini sağlayan kişi adları, şekil, sözcük, harf, sayı, malların biçimi ya da ambalajlardır.
• Markanın amacı, kişilere ürünlerini ya da hizmetlerini diğer sağlayıcılardan ayırt etmesini sağlar ve tüketiciler gözünde tanınmışlıklarını artırır.

Marka Olabilecek İşaretler Nelerdir?

Sınai Mülkiyet Kanunu Madde 4- (1) Marka, bir teşebbüsün mallarının veya hizmetlerinin diğer teşebbüslerin mallarından veya hizmetlerinden ayırt edilmesini sağlaması ve marka sahibine sağlanan korumanın konusunun açık ve kesin olarak anlaşılmasını sağlayabilecek şekilde sicilde gösterilebilir olması şartıyla kişi adları dâhil sözcükler, şekiller, renkler, harfler, sayılar, sesler ve malların veya ambalajlarının biçimi olmak üzere her tür işaretten oluşabilir.

• Marka olabilecek işaretler Kanun’da sayılmamış, belli şartlara uyan her türlü işaretin marka olabileceği hükme bağlanmıştır. Kanun lafzından anlaşılacağı üzere marka olabilecek işaretlerin sağlamaları gereken kriterler şu şekildedir:
• Marka sahibine sağlanan korumanın konusunun açık ve kesin olarak anlaşılmasını sağlayabilecek şekilde sicilde gösterilebilir olması,
• Ayırt edici olma,
• Teknik bir sonucu elde etmek için zorunlu olmaması,
• Malın doğası gereği ortaya çıkan şeklini ya da başka bir özelliğini içerir nitelikte olmaması,
• Mala asli değerini verecek ya da başka bir özelliğini münhasıran içerir nitelikte olmaması.
• Bu şartları sağlayan her türlü sözcük ve sözcük kombinasyonları, harfler, sayılar ve kombinasyonları, üç boyutlu şekiller, iki boyutlu şekiller, kişi adları, renkler vb. marka olabilmeye haizdir.

Türk Hukukunda Tat İşaretlerinin Marka Olabilmesi Mümkün Müdür?

• Tat işaretlerinin 556 sayılı Kanun hükmünde Kararname’de marka olup olamayacağı tescil edilip edilemeyeceği kesinleştirilmemiştir. Bu sebeple tat işaretlerinin marka olup olamayacağı muallakta kalmıştır. Daha sonra yapılan değişikliklerle bu belirsizlik giderilmiş yukarıda incelendiği üzere 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu madde 4’ün kapsamına giren her türlü konunun marka kapsamına girebileceğine karar verilmiştir.
• Tat işaretlerinin marka olabilmeleri için yukarıda değinilen şartların hepsini sağlamaları gerekmektedir. Markanın tanımlanmasıyla ilgili mülga 556 sayılı KHK’da yer alan ‘’çizimle görüntülenebilen veya benzer biçimde ifade edilebilen, baskı yoluyla yayınlanabilen ve çoğaltılabilen her türlü işaret’’ ifadesi, ‘’sicilde açık ve kesin bir şekilde gösterilebilir olma’’ şeklinde değiştirilmiştir. Bununla birlikte seslerin, 3 boyutlu şekillerin ve tat işaretlerinin markalaşması konusunda büyük bir adım atılmıştır. Ancak halen tat işaretlerinin markalaşabilmesi pek mümkün görünmemektedir, bunun sebebi; tat işaretlerinin markalaşması için sağlaması gereken şartlardan ayırt edici nitelik kazanması şartının kimi yargı mercileri tarafından kabul edilmesi, kimi yargı mercileri tarafından ise kabul edilememesidir. Nitekim bu şartın sağlanması bir hayli zordur çünkü tat; yukarıda değinildiği üzere her maddenin içerdiği kimyasal yapıların bileşenlerine göre farklılık gösteren ve dilimizin üzerinde yerleşen tat tomurcukları ile algılanma sürecinin tamamlandığı bir duyudur. Yani insanların tat alabilme fonksiyonları birbirinden farklıdır, kimine göre acı gelen bir tat, diğerine göre acı olmayabilir.
• Bununla birlikte TPE’nin 18.08.2021 tarihli Marka İnceleme Kılavuzu’nda Tat markaları hakkında ‘’Mevcut teknolojilerle koku markalarının Sınai Mülkiyet Kanunu 4’üncü maddesi kapsamında korumanın konusunun açık ve kesin olarak anlaşılmasını sağlayacak şekilde sicilde gösterilmesi mümkün görünmemektedir. Burada belirtilen çıkarımlar tat markaları için de geçerlidir.’’ ifadelerine yer verilmektedir. TPE’nin yaptığı açıklamalar değerlendirildiğinde yapılan tartışmalarda Türkiye’nin tat işaretlerinin markalaşması konusunda tatların ayırt edici niteliğinin bulunmadığını kabul ettiğini söyleyebiliriz.

Avrupa Birliği Hukukunda Tat İşaretlerinin Marka Olabilmesi Mümkün Müdür?

• Tat işaretlerinin markalaşması konusunda en önemli engel ayırt edicilik niteliğinin belirlenememesi sorunudur. Bu ayırt ediciliğin kuvvetli biçimde gösterilmesi gerekmektedir. Tat işaretlerinin markalaşmasıyla ilgili uluslararası alanda çalışmalar yapılmakla birlikte bu ayırt ediciliğin günümüz teknolojik gelişmeleriyle çözülebilmesi pek mümkün görünmemektedir, ancak teknolojinin gelişmesiyle birlikte yakın gelecekte bu ayırt ediciliğin belirlenebileceği fikri çoğu hukukçu tarafından kabul edilmektedir.
• Avrupa Birliği tat işaretlerinin markalaşması konusunda adımlar atmakla birlikte halen tat işaretlerinin markalaşmasının mümkün olmadığı kanaatine varmıştır. Aynı şekilde Avrupa Birliği hukukundan esinlenen Türk Hukuku da yukarıda görüldüğü üzere tat işaretlerinin markalaşmasını kabul etmemektedir.
• Şu ana kadar çoğu ülkede tatların tescili kabul edilmemekte birlikte Benelüks Marka Ofisi, Nice sınıflandırmasının 16. Sınıfında yer alan bazı mallar için meyankökü tadını marka olarak tescil etmiş ve söz konusu başvuruda markanın bir tat markası olduğunu belirtmiştir. Yapılan başvuruda ‘’Marka 16. Sınıftaki mallara tatbik edilen meyankökü tadından oluşmaktadır. (tat markası)’’ ifadelerine yer verilmiştir. (Benelüks tescil no: 625971, “The trademark consists of the taste  of liquorice applied to goods in class 16’’) Bu istisnai durumda söz konusu yazılı tarifname, BMO tarafından grafik gösterim şartını yerine getirir nitelikte bulunmuştur. Ancak bu tescil dışında Avrupa’da ve Türkiye’de halen tat işaretlerinin markalaşması konusunda bir tescil görünmemektedir.

Tatların Korunması İçin Alınan Önlemler Ne Olabilir?

• Yukarıda bahsedildiği üzere Avrupa ve Türk Hukuku tat işaretlerinin marka olarak tescil edilmesini günümüz koşullarında mümkün görmemektedir. Bu sebeple tat işaretlerini korumak isteyen kişiler, bu işaretlerin tescilini sağlayamadıkları için, ilgili tat işaretlerinin diğer firmalardan farkını ortaya koymak ve kendi firmalarını ön plana çıkarmak amacıyla tat işaretlerinin şeklini, rengini; ambalajının şeklini, rengini, baskısını ve diğer özelliklerini belirleyerek tüketicinin zihninde bu tatlarla birlikte ambalaj veya ürün şeklini de canlandırmaya çalışmışlardır. Örnek vermek gerekirse;

• ‘’FERRERO S.P.A.’’ Markasına Ait Gıda Ambalajı Başvurusu

• ‘’CHOCOLADEFABRIKEN LİNDT & SPRÜNGLI AG’’ Markasına Ait Gıda Ambalajı Başvurusu

• ‘’TOBLERONE’’ Çikolatasına Ait Ürün Biçimi Başvurusu

• ‘’Patiswiss’’ Şirketine Ait Ürün Ambalajı ve Ürün Şekli Başvurusu

• Ankara’da bulunan ‘’paper roasting coffee’’ Şirketine Ait İçecek Sunum Şekli Başvurusu

Sonuç olarak: tat, ağızdaki bir maddenin çoğunlukla dil üzerinde bulunan tat tomurcuklarıyla tepkimeye girmesiyle birlikte ortaya çıkan ve kişiden kişiye değişkenlik gösterebilen bir maddedir. Mülga 556 sayılı Kanun hükmünde kararname yürürlükteyken tat işaretlerinin markalaşması mümkün olmamakla birlikte 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanununda Marka olabilecek işaretler madde 4’te tanımlanmıştır. Bu tanımın kapsamına girebilen her türlü işaretin marka olacağı hükme bağlanmıştır. Tat işaretlerinin markalaşmasında ise asıl sorun bu madde koşullarından ‘’ayırt edici nitelik kazanması’’ koşuludur. Tatların ayırt edici nitelik kazanması günümüz koşullarında pek mümkün görülmemekle birlikte, teknolojinin gelişmesiyle bu sorunun ortadan kalkacağı çoğunluk tarafından öngörülmektedir. Nitekim Avrupa Birliği Hukuku ve ondan etkilenen Türk Hukuku şimdilik tat işaretlerinin ayırt edici niteliğinin objektif duruma getirilememesi sebebiyle markalaşamayacağını kabul etmişlerdir. Firmalar ise ürünlerini diğer firmaların ürünlerinden ayırt etmek ve ürünlerinin tatlarını tüketicinin zihninde canlandırmak amacıyla ürünlerinin şeklini, baskılarını, renklerini, ambalajların şeklini ve rengini tescil ettirmişlerdir. Firmaların bu yolla elde etmek istedikleri amaç bu ürünlerin tatlarını zihninde canlandıran tüketicinin, bu tat ile ilgili ürünü ya da ambalajını da zihninde canlandırması ve ona göre bir kanaate ulaşmasıdır.

Stj. Av. Ahmet Eser AKÇAL

KAYNAKÇA

-6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu, 556 Sayılı KHK, Türk Patent Kurumu, Vikipedi

-IPR Gezgini/ Yeni Marka Türleri

-Markacell Patent/ Neler Tescil Edilebilir?

-Gossip/ Koku Markalarının Tescil Edilebilirliği ABD’den ‘’Nane Kokusu Kararı’’

-Marka Hukukunda Karıştırılma Tehlikesi/ Hazal Mintaş

-Yeni Marka Türleri ve Tescil Edilebilirlikleri/ Hasan Tolga Karadenizli

-Marka Kimliği, Marka Kişiliği, Marka İmajı ve Marka Konumlandırma Alanında Yapılan Lisansüstü Tezlere Yönelik Bir İnceleme/ Metin İnce, Hilal Uygurtürk